چێ جیڤارا دبێژیت: “بلندترین پلەیا خیانەتێ ئەوە، کو تو هێرش بکەیە سەر وەلاتێ خۆ، دەما ئەو د مەترسیێ دایە، پاش بێژی ئەز موعارەزەم… موعارەزە د دەمێ مەترسیێ دا نەمایە.” رۆژنامەڤان: مەهدی حەسەن

شێخان میدیا

چێ جیڤارا: ئەو پزیشکێ ستێتۆسکۆپ گوهڕی ب کلاشینکۆڤێ

ژیان ژ پزیشکەکی بۆ تێکۆشەرەکی
ئەرنستۆ جیڤارا نەدڤیا ببیتە وێنەکەک ل سەر تیشێرتان. ئەو گەنجەکێ ئەرجەنتینی یێ لاواز و تووشی رەبووێ بوو، خەونا وی ئەو بوو ببیتە پزیشکەکێ ناڤدار، بەلێ گەشتەک ل سەر ماتۆڕسکیلەکا کەڤن ئەو گوهڕی ژ پزیشکەکێ نیشانان چارەسەر دکەت، بۆ شۆڕشگێرەکێ کو بڕیار دا نەخۆشیێ ب خۆ چارەسەر بکەت: زۆرداریێ.
1. دەستپێک: زارۆکێ نەخۆش یێ دڤیا جیهانێ چارەسەر بکەت
ئەرنستۆ گیڤارا دی لا سێرنا ل 14ـی حوزەیرانا 1928ێ ل باژێڕێ روزاريۆ ل ئەرجەنتینێ ژ دایک بوویە، ژ بنەمالەکا بورژوازیا ناڤەڕاست. زارۆکەکێ نەخۆش بوو ب رەبووکا گران، و ئەڤ نەخۆشیە ئەو کرە کەسەکێ حەزژێکرنا خواندنێ. چوویە کۆلیژا پزیشکی ل زانکۆیا بوینس ئایرس و ل سالا 1953ێ تەمام کریە.
2. گەشتا کو شۆڕشگێر دروست کر: رۆژمێریا ماتۆڕسکیلێ
ل سالا دویماهیێ یا خواندنا خۆ، 1951-1952، گەشتا خۆ یا ئەفسانەیی کر دگەل هەڤالێ خۆ ئەلبێرتۆ گرانادۆ ب ماتۆڕسکیلێ. ل چیلی دیت کرێکارێن کانان وەکی کۆیلە دژین. ل پێروو چوویە ناڤ کەمپا تووشبوویێن جوزامێ و رەتکر دەستکێشان ل دەست بکەت. ل وێرێ ئەو رستەیا ناڤدار گۆت: “ب تنێ ب پزیشکبوون نابیت. پزیشکی نەخۆشەکێ چارەسەر دکەت، لێ شۆڕش مللەتەکێ چارەسەر دکەت.”
3. خالا وەرچەرخانێ: گواتیمالا 1954
ل وێرێ دیت چاوا کودەتایەکا ب پشتەڤانیا CIA حوکمەتا چاکسازیێ رووخاند. ل وێرێ تێگەهشت کو هەژاری چارەنڤیس نینە، بەلکو سیستەمە، و بڕیار دا ستێتۆسکۆپێ بهێلیت و چەکی هەلگریت.
4. دیتنا چارەنڤیسی: ژ پزیشکەکی بۆ شەڕڤانەکێ ل کوبا
رەڤی بۆ مەکسیکۆ و ل 1955ێ چاڤ ب فیدێل کاسترۆ کەفت. ل یەکەم شەڕی ل چیایێن سیێرا مایسترا، دڤیا هەلبژێرە دناڤبەرا جانتایێ ئێکەم هەوارێ و سندوقا گولەیان دا. وی سندوقا گولەیان هەلبژارت. ل وێرێ ئیتر نەما دکتۆر ئەرنستۆ، بوو “چێ” – ب رامانا “هەڤال”. شەڕێ سانتا کلارایێ ل 1958 ب رێڤەبر و شۆڕش ل 1ـی چلەیا دووەم 1959ێ ب سەرکەفت و دیکتاتۆر باتیستایێ ب پشتەڤانیا ئەمریکا رەڤی.
5. شۆڕشا کوبا و سێ شکستێن ئەمریکا
ئەمریکا هزر دکر کوبا دێ مینیت وەکی باخچەکێ وێ. بەلێ فیدێل و چێ دەست ب چاکسازیێ کرن: ئەردێن کۆمپانیێن ئەمریکی ژ جۆتیاران را دابەشکرن و پەترۆل و شەکرکرنا کوبا کرە هی یا مللەتی.
ئەمریکا ب 3 شێوازان هەول دا کوبا برووخینیت و هەر 3 جاران سەرشۆڕ بوو:
ئێکەم: گەمارۆیا ئابووری (1960-هەتا نها): ئەمریکا هەمی بازرگانی ل سەر کوبا قەدەغە کر ب هیڤیا کو مللەت برسی ببیت و رابیتە دژی کاسترۆ. 65 سالە ئەڤ گەمارۆیە هەیە، بەلێ کوبا هەر مایە.
دووەم: شەڕێ خەلیجێ بەرازان – 1961: CIA ب نهێنی 1400 کوبیێن دژبەر ل ئەمریکا راهێنان پێکرن و فرێکرنە کوبا. ل 72 دەمژمێران دا سوپایێ کوبا ب سەرکردایەتیا فیدێل و چێ هەمی گرتن و تێکشکاندن. مەزنترین سەرشۆڕیا CIA بوو.
سیێ: قەیرانا موشەکان – 1962: جیهان بۆ 13 رۆژان نێزیکی شەڕێ ئەتۆمی بوو. ل دویماهیێ ئەمریکا ب ناچاری سووند خوار کو قەت هێرشێ نەکەتە سەر کوبا.
6. وەزیرێ کو رەتی کر ببیتە دەستهەلاتدار
پشتی شۆڕشێ بوویە وەزیرێ پیشەسازیێ و سەرۆکێ بانکا نیشتمانی، بەلێ دهاتە نیاسین ب دیسپلینا توند و سادەییا ژیانێ. دگۆت: “شۆڕشگێرێ راستەقینە قەت نابێهنیت”. هەمی پۆست هێلان و ل 1965 چوو بۆ بەلاڤکرنا شۆڕشێ ل کۆنگۆ و پاش ل 1966 بۆ بۆلیڤیا.
7. دویماهی و دەستپێک
ل چیایێن بۆلیڤیایێ ل 8ـی ئۆکتۆبەرا 1967 ل گوندێ لا هیگێرا ژ لایێ سوپایێ بۆلیڤیایێ یێ ب پشتەڤانیا CIA ڤە هاتە دەستەسەرکرن. بریندار بوو. ل رۆژا دویڤدا، 9ـی ئۆکتۆبەرا 1967ێ، د تەمەنێ 39 سالیێ دا ل قوتابخانەیەکا بچووک هاتە ئیعدامکرن. لەشکەر ماریۆ تیران گولە لێ رەشاند.
بەری مرنێ گۆتە وی لەشکەری: “ئارام بە… و باش نیشانێ بگرە، تە د دوماهیێ دا تە مێرەکێ دکوژی.”
پشتی مرنێ دەستێ وی یێ راستێ وەک بەلگەیەک هاتە بڕین و تەرمێ وی بۆ چەندین سالان ب نهێنی هاتە ڤەشارتن هەتا زڤڕاندنەڤە بۆ کوبا.
دوماهیک: میراتێ وی
چێ ژ پزیشکەکی نەبوویە بکوژ، بەلکو ژ پزیشکەکێ لەشی چارەسەر دکەت بۆ پزیشکەکێ دڤیا دیرۆکێ چارەسەر بکەت. ئەو شۆڕش نە بۆ حەژێکرنا توندوتیژیێ هەلبژارت، بەلێ ژبەرکو بۆ دەرکەفت کو پزیشکی ب تنێ نابیت دەما نەخۆشی ب خۆ زۆلم بیت.
ئەڤرۆ وێنەیێ وی یێ کو ئالبێرتۆ کۆردا گرتیە بوویە ئایکۆنەکێ جیهانی یێ تێکۆشانێ دژی ستەمێ، و ل کوبا وەک قارەمان دهێتە رێزلێنان.