بەری شەرێ چالدیران ئەوا دناڤبەرا هەردو ئەمبراتوریەتێن سەفەوی و عسمانییان چێبووی ، وی دەمی کوردستان یا دابەشکری بوو لسەر میرگەهێن سەربەخۆ دچارچۆفێ ئەمبراتوریەتا سەفەوی دا ، بۆ نمۆنە میرگەها ئەردەلان یاکوردستانی ل باژێرێ ئەسفەهان هەتا دگەهشتە باژێرێ مۆسل ، دەستهەلاتا ڤێ میرگەهێ (700) سالان ڤەکێشا ، دناڤبەرا سالێن (1169 — 1869) یازاینی.
دەمێ شەرێ چالدێران دناڤبەرا هەردو ئەمبراتوریەتێن سەفەوی و عسمانییان ل سالا 1514 سەرهلدای ، عسمانی دڤی شەری دا سەرکەفتن ، بۆ جارا ئێکێ کوردستان هاتە دابەشکرن ، بەشەک ژی ل 17 ئادارا سالا 1639 زاینی سەفەویان داگیرکر.
پارچەکرنا کوردستانێ بگورەی پەیمانا قسر شرین (زەهاب) دناڤبەرا هەردو ئەمبراتوریەتا رێککەفتن لسەر هاتەکرن 1.
کوردان ڕۆلەکێ کاراو بەرچاڤ هەبوو پێخەمەت سەرکەفتنا دەولەتا عسمانی لسەر دەولەتا سەفەوی ، ژبەر کو پتریا کوردان هەڤپەیمانی دگەل عسمانییان هەبوون، پێگەهێ تائیفەگەریێ ڕۆلێ خۆ ڤەدیت ژهەڤپەیمانییا کوردی – عسمانی ، چونکی کورد و تورک سەر ب مەسەبێ سونی ڤەبوون ، لێ سەفەوی سەر ب مەسەبێ شیعاڤەبوون ، یاپێدڤی گوتنێ یە دەستهەلاتدارێن ئەمبراتوریەتا سەفەوی نفشێ وان ژمالباتەکا کوردی بوون ، چونکی (نادر شاھ) کورد بوو ، ژمالباتەکا کورد بوۆ ژشێخێن دەروێشان نەک فارس بوو 2
بەلێ دەستهەلاتدارێن سەفەوییان خزمەتا فارسان دکر ، دبەرژەوەندا گەلێ کورد نەبوون.
پشتێ شەرێ جیهانیێ ئێکێ ب دۆماهیک هاتی ئەمبراتوریەتا عسمانییان ژناڤچوو، جارەکادی کوردستان بگۆرەی رێککەفتناما سایکس – بیکو ل ژێر دەسهەلاتداریا ئەمپریالیزمێ هاتە پارچەکرن بۆ سێ قەوارەیێن سیاسی یێن دەست چێکەر کو ل دەڤەرێ هاتنە دامەزراندن ل تورکیێ و عیراقێ و سوریێ.
پشتی شەرێ جیهانیێ ئێکێ قاجاری ل ئیرانێ خۆدان دستهەلات بوون ، ژلایەکێ دیڤە سەرهلدان و خۆ پیشاندانێن عەشیرەتان هنگامەیەکا مەزن دروستکر، ژبەر ڤان ئەگەران حکومەتا قاجاری نە دەستهەلاتەکا کارابوو ل وەلاتی . دەڤەرێن دی یێن رۆژهەلاتا ناڤین وەک کەتوارەک لژێر دەستهەلاتدارییا عسمانییان بوون ، دەڤەر لسەر عیالەتێن عسمانییان هات بۆ پارڤەکرن ، وەک میناک عیراقا نوکە ژسێ عیالەتان پێکهات بوو، وەکو عیالەتا شەهرەزور ، بەغدا ، بەسرا.
هەردو دەڤەرێن (قەتیف و ئیحساء ) یێن شیعە نشین زەنگینن ب پترولێ ب وەلاتێ سعودیێ ڤە گرێدان ، نوکە هەردو دەڤەر بەشەکن ژسعودیێ ، دیسان کوێت ژی بەشەک بۆ ژعیالەتا بەسرا.
بەری شەرێ جیهانیێ ئێکێ شێخ مەحمود حەفید بۆ شاهێ باشۆرێ کوردستانێ بەلێ ئەمپریالیزما بەریتانی باشۆرێ کوردستانێ داگیرکر و ب عیراقێ ڤە گرێدا ، بەریتانیا زەلامەکێ سعودی ئینا و کرە پاشایێ عیراقێ .
دەمارگیرێن تورک و عەرەب و فارسان ماندەل دکر کو کوردستان بەری چاخێ نوی یا سەربەخۆ نەبوو ژبەر هندێ ئەو ماف نینە یاسەر بەخۆبیت، بێگومان کوردستان بەشەک بۆ ژئەمبراتوریەتا عسمانییان مینا دەڤەرێن دی وەکو عیراق و سوریێ و تورکیا و سعودیێ و لوبنان و ئوردنا نوکە، کو ئەڤ وەلاتە بەری شەرێ جیهانیێ ئێکێ لسەر رویێ عەردی نەبوون وەک قەوارەیێن سیاسی ، ڕەوشاوان وەکو یاکوردستانێ بوو.
پشتێ شەرێ جیهانیێ ئێکێ ئەڤ دەولەتێن دەست چێکەر ل دەڤەرێ پەیدابوون بگورەی سنورێت نوکە، بۆ وان وەلاتان بووینە سنورێن پیرۆز ، هەروەسا بەشەک ژپشکا عسمانییان ل کوردستانێ ب دەولەتێن دەست چێکەرڤە بگورەی رێککەفتناما سایکس – بیکو هاتە گرێدان وەکو تورکیاو سوریا و عیراقێ .
لدویف یاسایێن نەتەوێـن ئێگگرتی هەر گەلەک ژجیهانێ مافێ هەی دەولەتا خۆ یا سەربەخۆ ئاڤابکەت، لەوا گەلێ کوردستانێ ژی مافێ هەی وەلاتێ خۆ ڕزگاربکەت و دەولەتاخۆ دامەزرینیت لسەر عەردێ خۆ یێ دیرۆکی.
ژێدەر :-
1- محەمەد ئەمین زەکی 1984 دیرۆکا کوردو کوردستانێ .
-دیرۆکا دەولەت و میرگەهێن کوردی لسەر دەمێ ئیسلامێ بەشێ دووێ . وەرگێران محەمەد عەلی عەونی چابخانا السعادە قەهیرە ، مسر .
2-جەمال نەبەز (2002) ناسنامەو کێشەیێن ناسیونالی ،کورد ل کورو سمینارێن زانستی دا ، ژبەلاڤکرنێن بنکێ کوردنامە لەندن
بپ 106 و 107.